Biblioteka symboli – DRZEWO

DRZEWO

Autor: Lilianna Chrabąszcz

„Owoc zawiera nasiona nowego drzewa… I tak siedząc pod drzewem, będziesz miał ochronę, cień, owoce, kwiaty i z czasem poznasz swoje Ja”.

[Anandamayi Ma]

Wstęp

Dlaczego drzewo? Bo kiedy zastanawiam się, jaki symbol budzi moje największe emocje, pierwszym, który przychodzi mi na myśl– jest drzewo. Kojarzy mi się z życiem,naturą,wzrostem, siłą, dzieciństwem i relacją z ojcem, który odchodząc, pozostawił po sobie  przekaz, że troska o przyrodę, a w szczególności o drzewa, jest dla człowieka czymś ważnym. Wspominam, jak z pełnym zaangażowaniem opiekował się każdym skrawkiem zieleni znajdującej się wokół budynku, w którym mieszkaliśmy. Jak z troską i uczuciem pochylał się nad małymi drzewkami, krzewami i kwiatami. Patrząc – uczyłam się, że drzewa i natura są nierozerwalnie połączone z człowiekiem. Powtarzał, że człowiek i ziemia to jedność, że bez ziemi nie istniejemy. Ziemia z jej roślinnością przez cały okres trwania życia odżywia nas, a na koniec przyjmuje i wchłania, by dopełnić wieczny cykl życia i śmierci.

W Polsce, w czasie mojego dorastania w  okresie komunizmu, popularne były akcje sadzenia drzew na terenie osiedli. Z radością uczestniczyłam w tych czynach społecznych . Czułam, że biorę udział w czymś istotnym, w łączeniu człowieka ze środowiskiem naturalnym, gdzie następuje wzajemna wymiana.

Do dziś drzewa budzą we mnie silne emocje i stanowią łącznik z naturą i jakąś nienaruszalną częścią we mnie. Kontakt z nimi oddziałuje na mnie na wielu poziomach. Wpływa na ukojenie moich myśli i emocji, ofiarowując owoce – odżywia ciało, a swoim widokiem wyzwala estetyczne doznania i tworzy miejsce do kontemplacji. Chętnie spędzam wolne chwile w otoczeniu drzew i lasów. Tam odpoczywam, regeneruję siły i wzmacniam się. Wielokrotnie podziwiam umiejętność adaptacji tych roślin na tak różnym podłożu, w tak zróżnicowanych warunkach klimatycznych. Obserwując je,czerpię inspirację dla siebie. W trudnych momentach przypominam sobie o tych niezwykłych roślinach, kontakcie z nimi, ich sile życia, dlatego do dziś drzewa budzą mój zachwyt oraz wiarę w nieśmiertelność i potęgę natury.

Od zawsze drzewa odgrywały ważną rolę w dziejach ludzkości. Kontakt z nimi rozbudzał i inspirował ludzką wyobraźnię, pojawiając się w wierzeniach, mitach, legendach, literaturze, filozofii czy sztuce wielu kultur świata. Na przestrzeni dziejów mogliśmy zaobserwować powolny proces zmian stosunku człowieka do tych roślin,od patrzenia na nie z podziwem, miłością, uwielbieniem, strachem czy fascynacją, do chęci zapanowania nad nimi i czysto mechanicznego traktowania. Niestety, dzisiejsze postrzeganie drzew bywa w większej mierze traktowaniem przedmiotowym,jako materiału do wytwarzania rzeczy codziennego użytku, niż przedmiotem kultu.  A początki były zgoła inne…

DRZEWO W RÓŻNYCH RELIGIACH, KULTURACH I TRADYCJACH

Drzewo jest jednym z najsilniejszych i najbogatszych symboli występujących w wielu kulturach i religiach świata.  Rośliną, która jest w nieustannym procesie odradzania się i umierania. W przebiegu zmiany, kiedy zimą zrzuca liście, by następnie wiosną się odrodzić. Symbolizuje życie, śmierć i płodność. Wiele mitów dotyczących dzieła stworzenia, traktuje je jako główny  element, ponieważ drzewo symbolicznie sięga swoimi konarami niebios, a korzeniami głębi ziemi. Tym samym stając się filarem kosmosu, rozumianym często jako wyobrażenie axis mundi (łac. oś świata, oś kosmiczna), punktu na którym wspiera się wszechświat. Według wierzeń, na osi wszechświata następuje zatrzymanie czasu, gdzie w tym miejscu możliwy staje się pełny kontakt zarówno z przeszłością, jak i przyszłością, stanowiąc tym samym centrum uniwersum – święte miejsce. W wielu mitologiach, także w polskich podaniach ludowych, drzewo postrzegane było właśnie jako centrum wszechświata, drzewo kosmiczne, miejsce kultu, powstawanie człowieka i źródło życia.

W mitologii nordyckiej odnajdujemy symbol życia w Drzewie Wszechświata Igdrasil (Yggdrasil), reprezentowanym przez wiecznie młody jesion,którego konary wspierają sklepienie niebieskie. Pień tego drzewa opiera się na 3-ech korzeniach, pod którymi  odnaleźć można studnię ze świętą wodą – źródłem życia. Drzewo owo było symbolem wiedzy i przeznaczenia.  Według legendy, Bóg Odyn, chcąc poznać ukryte w konarach pismo runiczne, przebił się włócznią i powiesił na gałęzi potężnego drzewa. Wisiał na niej przez dziewięć dni i dziewięć nocy. Oddając własne oko olbrzymowi Mimirowi, otrzymał wodę ze źródła mądrości. Dzięki tej ofierze zdobył tajemną wiedzę i stał się wszechpotężnym panem życia i śmierci, znającym wszystkie tajemnice losu – bogiem mądrości.

W Egipcie kult drzew był szeroko rozpowszechniony. Wierzono, że wiele bóstw narodziło się z tych roślin. Drzewa reprezentowały symbol odradzania się i wiecznego życia. W szczególności stanowiły je palmy lub sykomory, które rosły w miejscach, gdzie znajdowały się źródła życiodajnej wody. Według mitologii egipskiej, Ozyrys urodził się pod drzewem kesbet, a Bóg słońca Re miał każdego ranka ukazywać się w miejscu, gdzie wyrastały figowce obok wschodniej bramy nieba. W Księdze Umarłych: „Znam dwa turkusowe drzewa, między którymi przechadza się Re, wyrosłe obok podpór Szu, u bram Władcy Wschodu, przez które przechodzi Re” (Robert Adkinson, s.40).

I tak konotacje kosmologiczne możemy odnaleźć w różnych kulturach. Rdzenne ludy Ameryki Północnej m.in. przedstawiały drzewo wyrastające wprost ze Stwórczego Żółwia. Symbolu łączenia wszystkich poziomów kosmosu, podobnie jak w wierzeniach ludów afrykańskich. Babilończycy umieszczali je w centrum i wyobrażali sobie w postaci gwiaździstego nieba, wznoszącego się w kierunku oceanu otaczającego i podtrzymującego świat. Liście miały być obłokami, a owoce gwiazdami.  W mitologii prasłowiańskiej jednym z przydomków Boga Bogów stworzyciela Wszechświata było: Drzewo Wszechbytu. Składano mu wieńce i ofiary oraz  wznoszono do niego modły. Według wierzeń hinduizmu, święta figa Aswatha (Ficus religiosa) określa całość Wszechświata, a przy tym sytuację człowieka w świecie.

Historyk i pisarz rzymski Pliniusz II, zwany Starszym, w jedynym do dziś zachowanym jego dziele pt. „Historia naturalna” uważa, że drzewa były pierwszymi świątyniami człowieka. Człowiek od pradziejów traktował drzewa z czcią i szacunkiem, uważając je za święte miejsca zamieszkane przez bogów i dobre oraz złe duchy. Adoracją otaczał nie tylko pojedyncze drzewa, ale całe kompleksy drzew, nazywając je świętymi gajami. Niektóre z tradycji oddawania czci drzewom przetrwały do dnia dzisiejszego.

Drzewo czczone zwłaszcza jako połączenie podziemnych sił chtonicznych (przez korzenie) i niebiańskich sfer kosmicznych (korona) z życiem na ziemi (pień). Korzenie reprezentowały niższy  świat wszystkich duchów – kraj zmarłych, pień – środkowy świat człowieka, a konary – świat bogów. Ludy Mezoameryki, zwłaszcza Majowie uważali, że wszechświat składa się z trzech królestw: niebieskiego, ziemskiego oraz świata podziemnego, a święte drzewo Ceiba – stanowiło centrum i zarazem łącznik między tymi warstwami kosmosu.Gałęzie tego niezwykłego drzewa dotykały królestwa niebieskiego, w którym mieszkało 13 bóstw. Pień znajdował się na ziemi zamieszkałej przez ludzi, a jego korzenie docierały do podziemnego królestwa, w którym mieszkało 9-u Panów Nocy.Samo drzewo związane było z barwą zieloną; z kolei czterem innym drzewom środkowego królestwa, oznaczającym jego strony, przypisano inne kolory. Wschód i wznoszące się słońce reprezentowało drzewo koloru czerwonego. Zachód i znikające słońce – drzewo czarne. Północ i zmarłych przodków symbolizowało drzewo białe, południe i słońce – zaś żółte. Do dzisiaj potomkowie Majów uznają drzewo Ceiba jako symbol wiedzy i wytrzymałości.

W mitologii indyjskiej jest wiele wzmianek o szczególnych drzewach. W płn.-wsch. Indiach, w stanie Bihar znajduje się potomek figowcaBoddhi, pod którym GautamaBuddha doznał oświecenia. Drzewo tym samym stało się symbolem wielkiego przebudzenia i mądrości oraz wyjątkowym miejscem kultu dla licznie przybywającychw ten rejon pielgrzymek.

W wielu świątyniach indyjskich ważnym elementem oddawania czcijest święte drzewo, tzw. sthalawrykszam. W niebiańskim ogrodzie boga Indry, zwanym Nandana, znajduje się pięć specjalnie wyróżnionych drzew. Niektóre drzewa związane są z poszczególnymi bóstwami lub postaciami mitologicznymi, np. mędrzec Markandeja schronił się w konarach bargadu podczas potopu. Kodeks prawny Manusmryti zawiera listę kar za krzywdzenie drzew.  Kult drzew stanowi również ważny element hinduizmu ludowego i śaktyzmu, według którego drzewa zamieszkują żeńskie duchy, zwane jakszi.

W Ghatach Zachodnich w stanie Maharasztra istnieje ponad 200 świętych gajów, zwykle poświęconych Matce Ziemi. Zabronione są tam polowania, wypas zwierząt, a drewno pozyskać można dopiero,  jak samo uschnie. Święta gaje pełnią ważną rolę w zachowaniu gatunków, szczególnie istotnych ze względu na swoje właściwości lecznicze. Tradycja ta zachowała się niezależnie od kultu świątynnego.

W dawnej religii kreteńskiej kult drzew, a nawet gałęzi, zajmował ważne miejsce. U Greków święte drzewa i gaje były siedzibą lub własnością bóstw, driad (nimf leśnych), hamadriad (nimf drzewa). Wycinając drzewa, pozostawiano jedno drzewo lub kępę drzew, często poświęcane bogini Artemidzie. Dęby łączono zazwyczaj z bogiem Olimpu Zeusem, oliwki z Ateną, cedry i orzechy z Artemidą i Ozyrysem, wawrzyn z Apollinem, platany z Dionizosem, mirt z Afrodytą, topole z Heraklesem, sosny z Attisem, Korą, Persefoną i Penteuszem. Cmentarze zdobiły cyprysy, wiązy i topole, które symbolizowały świat podziemny.

W Biblii pojawiają się liczne wzmianki o drzewach i ich kulcie. Abraham zasadził tamaryszek albo gaj tamaryszkowy w Bersabee i wzywał tam imienia Pana, a Jakub zakopał figury wszystkich obcych bogów pod dębem koło Sychem.

W mitologii japońskiej shinto uważano, że drzewa zamieszkują duchy kami, które należy sobie zaskarbić dzięki modłom i właściwym rytuałom. Wierzono, że drzewo yorishiro stanowiło drogę, którą bogowie zstępowali na Ziemię.  Drzewa uznane za święte obwiązywano grubym sznurem konopnym oraz zawieszano na nich różne symbole. Natomiast Prasłowianie umieszczali kapliczki nadrzewne poświęcone bogom i duchom zamieszkującym drzewa.

Drzewa Wszechświata skrywały często w swoich gałęziach mityczne zwierzęta, dusze zmarłych lub nienarodzonych, niekiedy w postaci ptaków lub gwiazd. I tak: w Chinach i Indiach koronę Drzewa Świata zamieszkiwało 12 ptaków słonecznych. W niezwykłym skandynawskim drzewie Yggdrasil można odnaleźć różnorodność świata zwierząt: orła, który podmuchem swoich skrzydeł potrafił stworzyć wiatr nad światami; wiewiórkę – posłańca, który wędrował z informacją pomiędzy światami; kozę, która ogryzała liście wiecznego drzewa; jelenie, które żywiły się korą.

W legendach islamskich pojawia się symbol drzewa jako odwołania do wzrostu życia duchowego, drogi do osiągnięcia stanu oświecenia. Mówi się, że na krótko przed urodzinami Muhammada – założyciela Islamu, jego ojciec Abdulah śnił o swoim nie narodzonym synu. Podczas snu ujrzał wyrastające drzewo z pleców swojego syna, które wspinało się ku górze i osiągnąwszy swoją pełną wysokość, emitowało światło, które rozpościerało się na cały świat. Większość muzułmanów interpretuje ten sen uważając, że drzewo  przedstawia religię Islamu, głoszoną przez Proroka Muhammada, a światło rozprzestrzeniające się na świat to mądrość jego nauk. Inni dopatrują się w nim  drzewa życia, sięgającego konarami poza siódme niebo, symbolizującego hakikat, który jest symbolem drogi podążającej do osiągnięcia całkowitej szczęśliwości i jedności. Metafora drzewa staje się gwarancją odnowy duchowej i nieśmiertelności.

Carl Gustav Jung, po latach badania nieświadomości, interpretował drzewo życia jako jeden uniwersalny, nieświadomy synonim dla Kundalini.W „Psychologii kundalini-jogi. Według notatek z seminariów (1932)”Jung objaśnia proces rozbudzania i wznoszenia w ciele energii kundalini śakti i tantryczną symbolikę osiągania poziomu kolejnych ćakr, jako obraz przebiegu procesu indywiduacji człowieka.Kiedy energia kundalini dotrze do siódmej ćakry – ośrodka energetycznego, umiejscowionej na czubku głowy praktykującego, adept może osiągnąć stan czystej świadomości, doskonałości i oświecenia.

Psychoanalityk uznawał drzewo również jako symbol archetypu Jaźni. W niej można wyobrażać sobie jako istniejący w każdej osobie obraz Boga. Możemy odczytywać, że drzewo symbolizuje dążenie każdego z nas, by rosnąć i spełnić wewnętrzny obraz całkowitości, jedności, doskonałości, którą odzwierciedla Bóg.

W ezoterycznej żydowskiej tradycji kabalistycznej, w Księdze Tory głównymi symbolami są sefirot, za pośrednictwem których odbywa się boska emanacja. Diagram ten symbolizujący Drzewo Życia w sposób uporządkowany, obrazuje powstanie i budowę Wszechświata, a także atrybuty Boga.  Powiązania pomiędzy poszczególnymi owocami drzewa przedstawiają wędrówkę duszy do wieczności, drogi do oświecenia. W żydowskiej księdze Zohar – występuje drzewo życia skąpane w świetle słońca.

Tak więc drzewo staje się symbolem związku człowieka z Bogiem. Znakiem, który łączy różne poziomy rzeczywistości – axis mundi, drabiną po której dusza może wspinać się do Boga, mistycznym środkiem wszechświata, symbolem drogi łączącej  Niebo i Ziemię, Świat Żywych ze Światem Umarłych, drogą transformacji.

W tradycji chrześcijańskiej drzewo pojawia się wielokrotnie. Drzewo Życia i Drzewo Wiadomości Dobrego i Złego. W jednym z fragmentów Nowego Testamentu czytamy, że Jezus nie zawisł na krzyżu, ale na drzewie. Jest to odwołanie się do Księgi Rodzaju, kiedy pierwsi ludzie , Adam i Ewa,  spożyli zakazany owoc z drzewa Dobra i Zła, narażając się tym samym na utratę niewinności i  wygnanie z raju. Jezus poddając się ukrzyżowaniu miał spowodować odpuszczenie grzechu pierworodnego. Krzyż, na którym umarł, symbolizuje drzewo życia – symbol ofiary odkupienia, zbawienia, zmartwychwstania, nieśmiertelności i zwycięstwa życia nad śmiercią. W Ewangelii św. Łukasza, na Górze Oliwnej w Gaju Oliwnym Getsemane, Jezus modli się do Ojca, a z kolei Ewangelia św. Mateusza mówi o drzewie, na którym rzekomo miał się powiesić Judasz.

Można w drzewie dopatrywać się symbolu mądrości, bo czyż nie bierze się ona ze znajomości dobra i zła?  To od nas zależy, co wybierzemy. „Albo uznajcie, że drzewo jest dobre, wtedy i jego owoc jest dobry, albo uznajcie, że drzewo jest złe, wtedy i jego owoc jest zły; bo z owocu poznaje się drzewo” (Ewangelia wg św.Mateusza).

Mityczne drzewo dostarczało wiedzy temu, kto skosztował owocu lub napił się ze źródła wytryskującego spod drzewa; i tak u Żydów była to winorośl lub oliwka, u Greków –  figa, u chrześcijan – jabłko, u Celtów – leszczyna, u Izraelitów i Persów – granatowiec. Jednym z dowodów mądrości Salomona była jego wiedza na temat drzew, mająca odzwierciedlenie i wyraz w jego pieśniach i przypowieściach.

W kulturze celtyckiej drzewa nawiązywały do wiecznego cyklu natury i trzech dopełniających się światów – podziemi, ziemi i nieba. Były czczone jako źródła mądrości i nadziei. Niektóre drzewa i gaje (nemeton) uważano za święte i otaczano kultem.

W tradycyjnym chińskim systemie filozoficzno-religijnym – taoizmie pojawia się drzewo w nawiązaniu do cyklów natury i wiecznego odradzania się. Występuje jako jeden z pięciu żywiołów. Według  taoistów wszechświat związany jest z cyklicznym przenikaniem się elementów: drewna, ognia, ziemi, metalu i wody. Według TsuYena drewno rodzi ogień, z którego powstaje ziemia, w niej znajdują się metale, które wygładza woda, a ta powoduje wzrost drzew, zamykając tym samym cykl wiecznych narodzin i śmierci. W Upaniszadach (tekstach wedyjskich)gałęziami drzewa są pierwiastki: powietrze, ogień, woda i ziemia.

 W mitologii afrykańskiej człowiek rodzi się z drzewa. W historii plemienia koczowniczego Hottentotów odnajdujemy bohatera o imieniu  Heitsi-Eibib, które pochodzi od słowa heigib, co znaczy „wielkie drzewo”.

W niektórych wierzeniach drzewo przedstawiane jest w formie odwróconej. W hinduizmie to konary spełniają funkcję korzeni, a korzenie – konarów, symbolizując żywy i nieustannie odradzający się wszechświat. Wyrastając jedne z drugich, tworzą całość. Symbolizm tego drzewa pokazuje święte pochodzenie człowieka. Wskazuje drogę do uwolnienia się od ziemskich ograniczeń i znalezienia w sobie wewnętrznej mądrości – nieba.

Podobieństwo odwróconego drzewa odnajdujemy również w obrzędach mitologicznego ludu greckiego Lapitów, kiedy podczas corocznych obchodów święta urodzaju, stawiano przy ołtarzu drzewo z korzeniami skierowanymi do góry, a koroną do dołu wraz z ofiarowaniem bóstwu zwierzęcia. Szamani niektórych plemion australijskich równie symbolicznie odwracają drzewo.   

Rdzenne ludy Ameryki wierzyły, iż drzewa oraz wykonane z nich słupy totemowe są źródłem ogromnej duchowej siły. Pośrodku typowej indiańskiej wioski znajdowała się otwarta przestrzeń, przydzielona do obrzędów i tańców rytualnych. W centrum tej przestrzeni usadowiony był totem symbolizujący pierwszego mężczyznę i przodków plemienia, ale również łączność ziemi z niebem. To przy nim odbywały się uroczyste i najważniejsze obrzędy wielu plemion,m.in. Tańce Słońca. 

W tradycji dawnych Słowian, Celtów i innych kultur nadawano – w nawiązaniu do drzew – nazwy rodom i członkom plemienia. Ważność tych roślin w religii celtyckiej uwidacznia się między innymi poprzez nadawanie plemionom i rodom nazw pochodzącym od drzew, np. Eburonowie odwołuje się do drzewa cisowego. Podobnie w irlandzkich mitach pojawiają się nazwy takie, jak MacCuilinn (syn ostrokrzewu) czy MacIbar (syn cisu).

Do dziś, aby przedstawić rodowód człowieka i jego protoplastów,używa się rysunku drzewa genealogicznego. Kolejnych przodków ilustruje się w postaci  rozgałęzionego drzewa z ich wizerunkami lub imionami.

Symbol drzewa towarzyszy wielu rytuałom przejścia. Tak jak drzewo powstaje z ziarna, przechodzi różne fazy wzrostu, aż do momentu pełnej dojrzałości, tak analogicznie człowiek wzrasta od chwili poczęcia aż do śmierci. Drzewo ze swoją umiejętnością ciągłego odradzania się symbolizuje płodność i narodziny. To wokół drzew odbywały się przeważnie rytuały płodności i urodzaju Matki Ziemi. Sadzone przy narodzinach dziecka, staje się symbolem człowieka, jego wzrastania i ciągłości życia na ziemi. W niektórych miejscach świata na Bliskim Wschodzie, czy też w rejonach basenu Morza Śródziemnomorskiego i Indii, można czasami napotkać w okresie wiosennym drzewa obwieszone czerwonymi chusteczkami. Bezpłodne kobiety, w akcie prośby o łaskę, wieszają je z nadzieją na przyszłe macierzyństwo. Plemię Warramunga z północnej Australii, żywiło przekonanie, że określone drzewa mają w sobie duszyczki w postaci maleńkich ziarenek, które następnie przez pępek trafiają do kobiecego łona. W niemieckim mieście Hildesheimzachował się obyczaj uderzania kobiety gałązką jodły, aby donosiła poczęte dziecko. W  niektórych rejonach Polski, podczas wieczoru panieńskiego, istnieje tradycja robienia rózgi weselnej wykonanej z gałęzi sosny, świerku lub jałowca, symbolizującej płodność nowożeńców.W pewnych rejonach Indii istnieje  obrządek „zaślubiania” drzew przez parę młodą, która sadzi dwa drzewa w bliskiej od siebie odległości, co oznacza więź uczuciową pomiędzy nowożeńcami oraz ich płodność.

Pniu drzewa przypisuje sięrównież znaczenie falliczne, natomiast rozłożyste, cieniste, owocowe drzewo było często rozumiane jako kobiece albo matczyne, związane również z płodnością.W języku potocznym używa się stwierdzenia, że „mężczyzna powinien spłodzić syna, zasadzić drzewo i zbudować dom”, co symbolizować ma siłę, sprawczość  i  męskość

W miesiącu maju istniał również ludowy obyczaj odbywania tańców wokół drzewa (najczęściej brzozy), obwieszonego wstęgami, kiełbaskami i ciastkami. Kwitnienie wiśni w Japonii i w USA (Waszyngton, Nowy Jork) jest świętem witania wiosny. Starosłowiańskie Święto Wiosny związane jest z topieniem Marzanny, symbolizującej odchodzącą zimę i budzenie się sił natury do życia oraz powodzenie w zbiorach. Kukła miała postać kobiety z głową przyozdobioną koroną z gałęzi głogu. Ponadto w Polsce mamy regionalne święta kwitnącej jabłoni – w Łącku i Zagórzycach oraz w Samborcu pod Sandomierzem.

Drzewo wykorzystane jest często jako pomnik pamięci oraz łącznik świata żywych ze światem zmarłych.  Bezpośrednio pod drzewami grzebani są zmarli lub w pobliżu miejsca pochówku sadzi się drzewa. Zwyczaj ten symbolizujepomoc w przedostaniu się na tamten świat, odzwierciedla ślad pozostawiony przez zmarłego w świecie żyjącychi odnosi się do jedności z wszechświatem.

Drzewo jako symbol mądrości i sprawiedliwości nieraz pojawia się w różnych kulturach. Irokezi, rdzenne ludy Ameryki Północnej, w czasach dużych wzajemnych niepokojów i konfliktów używali symbolu drzewa na znak pokoju i zgody podczas pojednawczych spotkań. Później ten sam symbol umieszczony został w miejscu narad na ziemiach szczepu Onondaga, by następnie użyć go ponownie w 1776 roku na kongresie w Filadelfii z ideą wolności i praworządności. Innym razem,Japonia podarowała Stanom Zjednoczonym w 1912 roku3 tys. drzew wiśniowych w dowód przyjaźni pomiędzy narodami. Drzewa te wraz z kolejnymi,zostały posadzone w Waszyngtonie, gdzie co roku odbywa się Narodowy Festiwal Kwiatów Wiśni.Ponadto drzewa łączone z wolnością sadzono w wielu krajach we Francji, we Włoszech i wielu innych w XVIII – XX w., szczególnie w okresach walk o niepodległość lub wyzwolenie społeczne.

Elementy drzewa,jak i ono same, pojawiają się w wielu godłach, flagach (Kanada – liść klonu; Liban – cedr).

Symbolizując wzrost, rozwój i powodzenie znajduje się również w wielu logach firmowych (Apple, Bull).

Nierzadko stosowany jest jako oznaczenie zwycięstwa światła nad ciemnością, odrodzenia i życia. W Nowy Rok Japończycy po obu stronach drzwi umieszczali drzewka sosny, a Egipcjanie ozdabiali je liśćmi palmowymi. Chrześcijanie łączą jodły, świerki ze świętem Bożego Narodzenia.

Obyczaj stosowany do dnia dzisiejszego w formie zakładania wiechy na szczycie dachu w nowo powstałym budynku ma swoje magiczne znaczenie, jako znak zakończenia budowy, zwieńczenia dzieła.

Drzewu przypisuje się symboliczną moc spełniania życzeń. W Dęblinie rośnie dąb zwany Grotem, który według legendy spełnia życzenia, trzeba tylko przyłożyć lewą dłoń do pnia i wypowiedzieć szeptem pragnienie. W 2011 roku w plebiscycie ogłoszonym przez Klub Gaja wybrano na Drzewo Roku właśnie ten wyjątkowy dąb.

DRZEWO W LITERATURZE

„Jesteś tym, który szuka swojej pełni. A jeżeli będziesz umiał zobaczyć, że jesteś gałązką kołysaną wiatrem, ale mocno wszczepioną w drzewo oliwne, poruszany powiewem –  zakosztujesz wieczności”.

[Antoine de Saint-Exupèry]

Nie powinien dziwić fakt, że w literaturze i sztuce, drzewo odgrywa znaczącą rolę i pojawia się w każdej epoce, a jego symbolika i sposób opisywania – są bardzo różne i wieloznaczne. Z racji możliwości wielopoziomowej interpretacji drzewa jako symbolu, pojawia się ono bardzo często w tekstach literackich na przestrzeni wieków.

W starożytności w chrześcijańskiej Biblii występuje wielokrotnie: Drzewo Poznania, Życia, Drabiny do nieba (Abraham sadzi drzewo tamaryszku i pod nim modli się do Boga, wzywając Jego imię), grobu, symbolu cyklu natury i wiecznego odradzania się. W Nowym Testamencie jest już znakiem zbawienia (ukrzyżowanie Chrystusa). Legenda o rajskim drzewie, która opowiada o tym, że kiedy Adam umarł, Ewa włożyła mu w usta nasiona, które otrzymała od Anioła z Raju, a z ziarna wyrosło piękne drzewo, z którego ma  być wykonany krzyż Chrystusa.

W mitologii drzewo pojawia się często jako się jako metafora trwałości i miłości pary. W „Świteziance” Adama Mickiewicza jest świadkiem wyznań miłosnych. W„Tristanie i Izoldzie” gałęzie krzewu głogu, które wyrastają z grobu Tristana, by  zanurzyć się w grobie Izoldy – to znak wiecznej miłości. Ballada Goethego pod tytułem „Król Olch” przedstawia drzewo jako zwiastuna śmierci, gdy Król Olch ukazuje się we śnie umierającemu dziecku. W noweli „Gloria victis” Elizy Orzeszkowej, drzewa w lesie są świadkami i narratorami tragicznych wydarzeń walk powstańczych. Gdy bohater łamie złożoną przysięgę, drzewo staje się miejscem pokuty i cierpienia. Leopold Staff w swoim wierszu „Wysokie drzewa” przedstawia piękno i doskonałość drzew, podkreślając podziw dla ich wspaniałości i piękna. Obcując z drzewami, ich doskonałością i pięknem, możemy dotrzeć do takich obszarów w sobie, które związane są z poczuciem spokoju, ładu i harmonii.„W bajce o drzewie” autorka Eliza Piotrowska, na podstawie opowieści o drzewie, uczy  o cierpliwości, przypomina o szlachetnym pięknie natury, symbolizującej pokorę i upływ czasu. W wierszu „Sekwoja” Zbigniewa Herberta drzewa stają się żywym dokumentem historycznym, noszącym w sobie ślady dawnych wydarzeń, ze względu na swoją długowieczność.Zatem drzewo może być zarówno świadkiem, jak i uczestnikiem życia postaci literackich czy historycznych,poprzez swoją ciągłość istnienia i umiejętność odradzania się. Niektórzy uważają, że jak dobrze przysłuchać się szumom i dźwiękom wydawanym przez drzewa, to można dowiedzieć się historii przeszłych zdarzeń.

Las w baśniach występujeczęsto jako nieoswojona, dzika, zaklęta przestrzeń czy siedziba złych sił i demonów.„Ludzie mówili, że ten las jest zaklęty…” (Niklewicz, s.80). W wielu baśniach ipodaniach drzewo jest siedzibą dusz zmarłych ludzi. W baśni braci Grimmtytułowa bohaterka – Kopciuszek zasadza gałązkę leszczyny na grobie matki, która trozrasta się do rozmiarów drzewa „spełnionych marzeń”. W baśni„Krzew Jałowca” matka pochowana pod jałowcem,za jego pośrednictwem, przywracado życia zabitego przez macochę synka.Drzewo bywa również pomocne w wyjaśnieniu sensu życia i śmierci, jak w opowieści„Jesień liścia Jasia” Leo Buscaglii: „…Kiedy opadał, po raz pierwszy w życiu zobaczył swoje drzewo w całości. Jakże było mocne, jakże potężne! Jaś był pewien, że drzewo będzie żyło bardzo długo. Poczuł dumę na myśl, że on sam był częścią życia tego drzewa… Nie wiedział nawet tego, że i w drzewie, i w ziemi drzemią plany nowych liści. Wiosny. Od nowa…” (Buscaglia, s.45).

W starym węgierskim podaniu o drzewie życia bohater Janczi poddany jest wielu próbom, na swojej drodze spotyka demony i pomocne istoty, przeżywa również śmierć, aby móc odrodzić się na nowo.  Motyw drzewa życia nawiązuje do inicjacji przejścia w kolejną fazę rozwoju chłopca, związaną ze wzrostem dojrzałości płciowej i duchowej.

Drzewo Życia występuje w wielu podaniach i legendach jako pierwowzór cudownych roślin, które wskrzeszają zmarłych, leczą choroby, przywracają młodość.  Według eposu sanskryckiego „Ramajany”, na górze Oszadi znajdują się cztery zioła o właściwościach przywracających życie. Z kolei chińskie legendy mówią o cudownej wyspie, z której kruki przynoszą ziele obdarzone mocą wskrzeszania po trzech dniach zmarłych wojowników. Podobne wierzenia występują w Iranie.

W Polsce symbolicznym drzewem jest dąb, a jednym z najokazalszychDąb Bartek. Z tą rośliną wiąże się legenda, że Jan III Sobieski i Marysieńka ukryli w Dębie Bartku skarby. Na pniu Bartka, od strony południowo-wschodniej zawieszone są dwie figury ukrzyżowanego Chrystusa. Na jednej z figur widoczna jest data – rok 1853.

James Frazer w swoje w swojej książce „Złota gałąź” przedstawia, jak na przestrzeni dziejów człowiek próbując oswoić lęk,tworzy system rytuałów i obrzędów, w których używa niejednokrotnie drzewa i jego symboliki.  Z biegiem czasu, powolny postęp wiedzy rozwiał złudzenia i pokazał, że zmiany pór roku: lata i zimy, wiosny i jesieni –są nie tylko wynikiem rytuałów magicznych, lecz że poza zmieniającymi się scenami przyrody działa jakaś potężna moc.

DRZEWO W UJĘCIU ZDROWIA

Drzewa są niezbędne do życia i przetrwania gatunku ludzkiego. Pozwalają nam nie tylko przeżyć na poziomie fizycznym, ale również leczą różne dolegliwości i wpływają na samopoczucie psychiczne. Oddziałują na wszystkie zmysły: wzroku, smaku, słuchu, węchu i czucia. Dzięki kontaktowi z drzewami, człowiek może doświadczyć silnej więzi emocjonalnej z naturą i całym światem. Jak wynika z badań, w otoczeniu drzew ludzie lepiej odpoczywają zmniejszając poziom stresu. Zieleń  na placu zabaw łagodzi objawy zespołu nadpobudliwości psychoruchowej u dziecka. W miejscach, gdzie rośnie zieleń, pojawia się możliwość spacerów, spotkań i zabaw, wpływając tym samym na lepsze stosunki międzyludzkie i sąsiedzkie.

Ludzkie ciało możemy odnieść do drzewa; nogi stanowią korzenie, tułów – pień, a głowa to korona. Można w nim również odnaleźć wiele systemów dystrybucyjnych, przypominających swoją budową strukturę drzewa. Układ oddechowy działa jak drzewo, powietrze wpływa przez nos do oskrzeli, które rozgałęziają się na liczne pęcherzyki płucne. W układzie krwionośnym krew rozchodzi się od serca dalej poprzez naczynia włosowate. W układzie nerwowym informacje rozchodzą się od mózgu i rdzenia kręgowego poprzez nerwy i główne przewody, aby dotrzeć do każdej części ciała.

W ujęciu psychologicznym Carl Gustav Jung wyróżnia drzewo (obok mandali) jako najbliższy człowiekowi, określający jego istotę, archetyp.

Alexander Lowen (twórca bioenergetyki, systemu terapeutycznego pracy z ciałem) używa pojęcia ugruntowania (grounding), odwołując się w nim do metafory drzewa.  Porównuje człowieka do drzewa, które musi zapuścić swoje korzenie głęboko w ziemi. Im ten system korzeniowy jest mocniejszy, tym lepiej; wtedy człowiek i drzewo potrafią oprzeć się wszelkim naciskom z zewnątrz. Informacja, czy osoba „stoi mocno na ziemi”, nie musi oznaczać ani sztywności, ani też wiotkości ciała.  Skłania raczej do pewnej giętkości i elastyczności podobnej drzewu, dzięki której możemy uniknąć połamania się zarówno w przenośni, jaki w dosłownym tego słowa znaczeniu. Zdolność do odczuwania kontaktu stóp z ziemią możemy odnieść do bycia świadomym tego, kim się jest. Mocne, a przede wszystkim pełne połączenie z ziemią, oznacza dobrą łączność z własnymi uczuciami, z innymi ludźmi i z samym sobą, pozwala na prawidłowy rozwój.

„My, istoty ludzkie, jesteśmy jak drzewa, zakorzenione jednym końcem w ziemi, a drugim sięgające ku niebiosom. Głębia sięgania zależy od siły naszego systemu zakorzeniającego. Wyrwanemu drzewu obumierają liście, a u człowieka, któremu odcięto korzenie, duchowość staje się martwą abstrakcją”(Lowen, s.105).

Istnieje powiedzenie: „Kto nie ma korzeni, ten nie ma skrzydeł”. Świadomość swojej tożsamości, pochodzenia, przynależności czy do rodziny, czy do miejsca, może dawać poczucie siły i bezpieczeństwa.

W psychoterapii drzewo staje się alegorią człowieka. Jego symbolika często jest wykorzystywana do diagnozowania osobowości w Teście Drzewa.

W różnych metodach terapii poprzez sztukę używa się metafory drzewa. W tańcach w kręgu,pochodzących z różnych kultur i stron świata,występują tańce poświęcone drzewom (np. Wiąz), które odwołują się do sił natury, jej ciągłości i umiejętności odradzania się.

W treningu autogennym obraz drzewa symbolizuje kontakt, łączność człowieka z energią ziemi, źródłami sił witalnych oraz poczuciem stabilności i bezpieczeństwa. Może wiązać się to z przekonaniem „bycia na właściwym miejscu” czy „posiadania swojego miejsca”. Jeśli osoba odczuwa ten brak, wyraża to za pomocą wewnętrznych obrazów powstających w procesie wizualizacji.

W medycynie naturalnej odkryto, że wyciągi z różnych roślin można zastosować pomocniczo w leczeniu. Olejki eteryczne poprzez układ oddechowy (inhalacje) lub przez skórę (masaż, kąpiel lub kompresy)wpływają na nasze samopoczucie odprężająco,relaksująco czy pobudzająco.

Już w starożytnej filozofii indyjskiej występuje technika pracy z ciałem zwana hatha joga. Pozycje ciała – asany – mają za zadanie służyć zachowaniu zdrowia w szerokim tego słowa znaczeniu. W zestawie ćwiczeń pojawia się pozycja drzewa Vrksasana, która uczy stabilizacji i równowagi. Podobnie jak korzenie drzewa zapewniają fundament, tak nasze stopy i nogi stanowią podporę ciała, aby mogło unosić się z siłą i gracją.  Jeśli korzeń (stopy) jest słaby, drzewo nie może być silne. B.K.S. Iyengar, hinduski nauczyciel hatha jogi, odnosi drzewo do ścieżek jogi, które prowadzą do zjednoczenia ciała, umysłu i duszy.

DEFINICJA DRZEWA W UJĘCIU BIOLOGICZNYM

Drzewo jest rośliną lądową i wieloletnią. W ciągu swojego życia drzewo jest w procesie ciągłego wzrostu. Nieustannie powiększa swój przekrój pnia i gałęzi. Wiele gatunków drzew charakteryzuje się długowiecznością. W Polsce za najstarsze drzewo uważa się cis pospolity, który rośnie w Henrykowie Lubańskim na Dolnym Śląsku.  W 2008 roku w szwedzkim regionie Dalarna odnaleziono najstarsze drzewo świata, liczące sobie 9 550 lat i będące niewysokim świerkiem. Drzewa potrafią osiągać wysokie rozmiary i tak w Polsce na terenie Świętokrzyskiego Parku Narodowego rośnie mierząca ok. 51 m, 270-letnia jodła pospolita. Na świecie najwyższymi drzewami są sekwoje (Sequoiasempervirens). Skamieliny najstarszych znanych drzew z okresu ok. 385 mln lat temu, paleontolodzy odnaleźli w latach 70. XIX w. w Gilboa w stanie Nowy Jork, USA. 

Drzewo pełni ogromnie ważną rolę w przyrodzie:  zapobiega erozji i łagodzi wpływ pogody na ekosystem pod koroną drzew. Wpływa na klimat – zatrzymując wiatry w 20–70%. Na obszarach zalesionych  wilgotność wzrasta i spada temperatura otoczenia. Lasy pełnią funkcję nie tylko krajobrazową, ale przede wszystkim są najbogatszym ośrodkiem życia roślin i zwierząt, zapewniając ochronę, pożywienie i schronienie. Las oczyszcza powietrze atmosferyczne ze szkodliwych substancji, dostarcza tlenu i obniża stężenie dwutlenku węgla. Lasy mają zdolność wychwytywania – za pośrednictwem liści, igliwia i gałęzi – zapasów wilgoci zawartej w powietrzu atmosferycznym. Skroplona wilgoć spływa po korze do gleby leśnej. Ogromne znaczenie lasu dla ochrony wód wynika ze szczególnej właściwości gleby leśnej. Gleba leśna wraz z warstwą ściółki i humusu bardzo łatwo chłonie wodę i ją magazynuje. Las przeciwdziała zanieczyszczaniu wód. Jest w swej istocie jedynym niezastąpionym filtrem wody źródlanej.

SYMBOL DRZEWO W SANDPLAY

W Terapii w Piaskownicy elementem terapii jest budowanie obrazów i scen w niewielkiej skrzynce wypełnionej piaskiem. Za pomocą różnego materiału pacjenci tworzą „małe światy”. Do dyspozycji mają miniaturowe figurki reprezentujące: naturę, zwierzęta, ludzi i bogów. Drzewo jest chętnie wybieranym symbolem. Reprezentuje różne aspekty, które pojawiają się w symbolice wielu kultur: rozwój, wzrost, siłę, pomost pomiędzy nieświadomością a świadomością, odradzanie się, łączność z naturą i wiele innych. …

dalsza część opracowania symbolu drzewa autorstwa Lilianny Chrabąszcz została opublikowana w książce „Wprowadzenie do Sandplay Therapy – Terapia w Piaskownicy” pod red. Linde von Keyserlingk i Agaty Gizy-Zwierzchowskiej

Visits: 1641

Dodaj komentarz

Twój adres email nie zostanie opublikowany. Pola, których wypełnienie jest wymagane, są oznaczone symbolem *